परिचय
दैनंदिन जीवनात आपण वस्तूंचे भाग करतो किंवा पैशांचे व्यवहार करतो, तेव्हा आपल्याला अपूर्णांकांची गरज भासते. या पाठात आपण दशांश आणि व्यावहारिक अपूर्णांकांवरील मूलभूत क्रिया शिकणार आहोत.
व्यावहारिक अपूर्णांक आणि दशांश अपूर्णांक यांच्यातील परस्पर संबंध.
संकल्पना स्पष्टीकरण
व्यावहारिक अपूर्णांक म्हणजे अंश आणि छेद स्वरूपातील संख्या, तर दशांश अपूर्णांक म्हणजे दशांश चिन्हाचा वापर करून लिहिलेली संख्या. जेव्हा आपण बाजारात 1/2 किलो साखर आणतो, तेव्हा ती 0.500 ग्रॅम असते. हेच अपूर्णांकांचे व्यावहारिक रूप आहे.
उप-विषय
संख्यावरील क्रिया - दशांश अपूर्णांक व व्यावहारिक अपूर्णांक
व्यावहारिक अपूर्णांकांचे दशांश रूपात रूपांतर करण्यासाठी छेदाला 10, 100 किंवा 1000 च्या पटीत आणावे लागते.
उदाहरणे
उदाहरण 1: बेरीज (Real-life Example)
राहुलने 1/4 मीटर कापड आणि 0.75 मीटर कापड विकत घेतले. एकूण किती कापड घेतले?
Tricky Example (पेचात टाकणारे उदाहरण)
एका बाटलीत 2.5 लिटर दूध आहे. त्यातील 1/2 लिटर सांडले आणि 1.25 लिटर वापरले, तर किती दूध उरले?
ट्रिक्स आणि शॉर्टकट
- कोणत्याही संख्येला 0.5 ने गुणणे म्हणजे त्या संख्येची निम्मी पट करणे (उदा. 8 x 0.5 = 4).
- छेद 5 असेल तर अंशाला 2 ने गुणून एक घर सोडून दशांश चिन्ह द्यावे (उदा. 4/5 = 8 आणि मग 0.8).
- जर छेदात 25 असेल, तर अंशाला 4 ने गुणा आणि दोन घरांनी दशांश चिन्ह मागे सरकवा.
- दशांश संख्येला 100 ने गुणताना दशांश चिन्ह दोन घरे उजवीकडे सरकवा.
सामान्य चुका
- दशांश अपूर्णांकांची बेरीज करताना दशांश चिन्हाखाली चिन्ह न मांडणे.
- अपूर्णांकांचा छेद समान न करता थेट बेरीज करणे.
सराव प्रश्न
सोपे प्रश्न (Easy)
- 3/4 या अपूर्णांकाचे दशांश रूप लिहा.
- 0.50 आणि 0.25 यांची बेरीज किती?
- आईने अर्धा (1/2) किलो सफरचंद आणले, म्हणजे किती ग्रॅम? (Tricky Real-life)
मध्यम प्रश्न (Medium)
- एका दोरीची लांबी 5.5 मीटर आहे, त्यातील 2 1/4 मीटर कापली तर किती उरेल? (Real-life)
- 1/8 या अपूर्णांकाला दशांश रूपात कसे लिहाल? (Tricky)
- 0.75 + 2.5 + 1/4 = ?
कठीण प्रश्न (Hard)
- एका हौदात 500.5 लिटर पाणी आहे. त्यातून दररोज 25.25 लिटर पाणी वापरले, तर 4 दिवसांनंतर किती पाणी उरेल? (Real-life)
- जर 10 पेनांची किंमत 12.50 रुपये असेल, तर एका पेनाची किंमत किती? (Tricky)
- (3/5 + 0.4) x 2 या क्रियेचे उत्तर काय येईल?
सारांश
व्यावहारिक अपूर्णांक आणि दशांश अपूर्णांक एकाच मूल्याचे दोन प्रकार आहेत. बेरीज किंवा वजाबाकी करताना सर्वांचे एकाच प्रकारात रूपांतर करणे सोपे जाते. गणितात अचूकता राखण्यासाठी दशांश चिन्हाचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.