Functional Grammar | कार्यात्मक व्याकरण
परिचय
शब्दांच्या वाक्यातील कार्यावरून त्यांचे जे प्रकार पडतात, त्यांना 'शब्दांच्या जाती' म्हणतात. मराठी व्याकरणात एकूण 8 जाती आहेत. यातील काही शब्दांच्या रूपात बदल होतो, तर काहींचे रूप कायम राहते. या बदलाच्या प्रक्रियेवरून त्यांचे 'विकारी' आणि 'अविकारी' असे दोन मुख्य गट केले जातात.
संकल्पना स्पष्टीकरण
जेव्हा शब्दाला प्रत्यय लागतो किंवा लिंग, वचन, विभक्तीनुसार त्याच्या मूळ रूपात बदल होतो, तेव्हा त्याला विकारी शब्द म्हणतात. याउलट, ज्या शब्दांच्या रूपात कोणताही बदल होत नाही, त्यांना अविकारी शब्द किंवा 'अव्यय' म्हणतात.
उप-विषय
1. नाम (Noun) - विकारी
प्रत्यक्षात असलेल्या किंवा काल्पनिक वस्तूच्या, व्यक्तीच्या किंवा ठिकाणाच्या नावाला 'नाम' म्हणतात. उदा. मुलगा, नदी, साखर, स्वर्ग.
Real-life Example
2. सर्वनाम (Pronoun) - विकारी
नामाचा वारंवार होणारा उच्चार टाळण्यासाठी नामाऐवजी जो शब्द वापरला जातो, त्याला 'सर्वनाम' म्हणतात. उदा. मी, तू, तो, हा, आपण.
Tricky Example
3. विशेषण (Adjective) - विकारी
नामाबद्दल अधिक माहिती सांगणाऱ्या शब्दाला 'विशेषण' म्हणतात. उदा. गोड, मोठा, हुशार, पाच.
Real-life Example
4. क्रियापद (Verb) - विकारी
वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक शब्दाला 'क्रियापद' म्हणतात. उदा. खातो, बसला, गेला, आहे.
Example
5. क्रियाविशेषण अव्यय (Adverb) - अविकारी
क्रियेबद्दल अधिक माहिती देणाऱ्या अविकारी शब्दाला 'क्रियाविशेषण अव्यय' म्हणतात. उदा. तेथे, हळू, दररोज, खूप.
Real-life Example
6. शब्दयोगी अव्यय (Preposition) - अविकारी
जे शब्द नामांना किंवा सर्वनामांना जोडून येतात, त्यांना 'शब्दयोगी अव्यय' म्हणतात. उदा. झाडावर, घराबाहेर, तुझ्यासाठी.
Tricky Example
7. उभयान्वयी अव्यय (Conjunction) - अविकारी
दोन किंवा अधिक शब्द किंवा वाक्ये जोडणाऱ्या शब्दांना 'उभयान्वयी अव्यय' म्हणतात. उदा. आणि, पण, किंवा, म्हणून.
Example
8. केवलप्रयोगी अव्यय (Interjection) - अविकारी
मनातील भावना (आनंद, दुःख, आश्चर्य) व्यक्त करणाऱ्या शब्दांना 'केवलप्रयोगी अव्यय' म्हणतात. उदा. अरेरे!, शाब्बास!, अबब!.
Example
ट्रिक्स आणि शॉर्टकट
- वि-कारी म्हणजे 'वि'कार होणारे: ज्या शब्दात बदल (विकार) होतो, ते विकारी. (पहिले 4)
- अ-विकारी म्हणजे 'अ'जिबात बदल न होणारे: ज्यांच्यात बदल होत नाही, ते अविकारी. (नंतरचे 4)
सामान्य चुका
- चूक: 'झाडावर' मधील 'वर' हे क्रियाविशेषण आहे असे समजणे.
- कसे टाळावे: जर शब्द स्वतंत्र आला तर 'क्रियाविशेषण', पण नामाला जोडून आला तर 'शब्दयोगी अव्यय' असतो.
- चूक: विशेषण आणि नाम यातील फरक न ओळखणे. विशेषण नेहमी नामावर अवलंबून असते.
सराव प्रश्न
सोपे प्रश्न (Easy)
- "तो मुलगा हुशार आहे." - यातील सर्वनाम ओळखा.
- Real-life: बाजारातून 'पाच' किलो साखर आणली. 'पाच' या शब्दाची जात सांगा.
- Tricky: खालीलपैकी अविकारी शब्द कोणता? (अ) मुलगा (ब) परंतु (क) हुशार.
मध्यम प्रश्न (Medium)
- "टेबलाखाली पेन पडला आहे." - या वाक्यातील शब्दयोगी अव्यय ओळखा.
- Real-life: "आई आली पण बाबा आले नाहीत." - यात कोणते उभयान्वयी अव्यय वापरले आहे?
- Tricky: "वा! काय सुंदर दृश्य आहे!" - यातील अव्ययाचा प्रकार ओळखा.
कठीण प्रश्न (Hard)
- "हसणे हा उत्तम व्यायाम आहे." - या वाक्यात 'हसणे' हे क्रियापद आहे की नाम? कारण स्पष्ट करा.
- Real-life: "तो जोराने धावला म्हणून त्याला बक्षीस मिळाले." - या वाक्यात कोणकोणत्या अविकारी शब्दांचा वापर झाला आहे?
- Tricky: "वर" या शब्दाचा वापर एकदा क्रियाविशेषण म्हणून आणि एकदा शब्दयोगी अव्यय म्हणून करून दोन वाक्ये लिहा.
सारांश
शब्दांच्या 8 जातींपैकी नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद हे 'विकारी' आहेत. तर क्रियाविशेषण, शब्दयोगी, उभयान्वयी, केवलप्रयोगी हे 'अविकारी' (अव्यय) आहेत. वाक्यात शब्दाचा वापर कशा प्रकारे केला आहे, यावरून त्याची जात ठरते.