परिचय
जेव्हा आपण अर्थपूर्ण शब्दांचा समूह एकत्र वापरतो, तेव्हा त्याला 'वाक्य' असे म्हणतात. प्रत्येक वाक्याचे दोन मुख्य भाग असतात ज्यांच्यामुळे वाक्याचा अर्थ पूर्ण होतो.
संकल्पना स्पष्टीकरण
मराठी व्याकरणात वाक्याचे दोन महत्त्वाचे विभाग केले जातात: उद्देश्य आणि विधेय. ज्याच्याबद्दल आपण बोलतो तो उद्देश्य असतो आणि उद्देश्याबद्दल जे काही सांगितले जाते ते विधेय असते.
उप-विषय
उद्देश्य व विधेय ओळखणे
वाक्याचे दोन मुख्य भाग खालीलप्रमाणे आहेत:
- उद्देश्य: वाक्यात ज्याच्याबद्दल काही सांगितले जाते किंवा विधान केले जाते, त्यास 'उद्देश्य' म्हणतात.
- विधेय: वाक्यात उद्देश्याबद्दल जे काही बोलले जाते, त्यास 'विधेय' म्हणतात.
उदाहरणे
| वाक्य | उद्देश्य | विधेय |
|---|---|---|
| दिनेशने खूप अभ्यास केला. | दिनेशने | खूप अभ्यास केला. |
| पक्षी आकाशात घिरट्या घालत आहेत. | पक्षी | आकाशात घिरट्या घालत आहेत. |
उदाहरण 1
ट्रिक्स आणि शॉर्टकट
वाक्यातील क्रियापदाला 'कोण' किंवा 'काय' ने प्रश्न विचारल्यास आपल्याला 'उद्देश्य' सापडतो. राहिलेला सर्व भाग सामान्यतः 'विधेय' असतो.
सामान्य चुका
विद्यार्थी कधीकधी केवळ कर्त्याला उद्देश्य समजतात, परंतु उद्देश्याचा विस्तार देखील उद्देश्याचाच भाग असतो. तसेच, विधेयामध्ये क्रियापदाचा समावेश करणे विसरू नका.
सराव प्रश्न
सोपे प्रश्न (Easy)
- 'हळद पिवळ्या रंगाची असते' या वाक्यातील उद्देश्य ओळखा.
- वाक्य म्हणजे काय?
- 'अरुण काल पुण्याहून आला' या वाक्यातील विधेय सांगा.
मध्यम प्रश्न (Medium)
- दिलेल्या वाक्यातील उद्देश्य आणि विधेय वेगळे करा: 'समीर वेगाने धावतो.'
- 'मोठा हिमालय भारताच्या उत्तरेला आहे' या वाक्यातील उद्देश्य कोणते?
- 'मुलगा' हे उद्देश्य वापरून एक अर्थपूर्ण विधेय जोडा.
कठीण प्रश्न (Hard)
- विधेय म्हणजे काय? ते उदाहरण देऊन स्पष्ट करा.
- 'वाघाने जंगलात शिकार केली' या वाक्याचे दोन भाग पाडून तक्ता तयार करा.
- 'आमच्या गावचा सरपंच आज गावी आला' या वाक्यातील मुख्य उद्देश्य ओळखा.
सारांश
प्रत्येक वाक्यात कोणाबद्दल तरी बोलले जाते (उद्देश्य) आणि त्यांच्याबद्दल जे विधान केले जाते (विधेय), या दोन भागांच्या संयोगाने अर्थपूर्ण वाक्य तयार होते.