मापन / महत्त्वमापन - दिनदर्शिका
परिचय
दिनदर्शिका हे काळाचे मोजमाप करण्याचे एक महत्त्वाचे साधन आहे. याद्वारे आपण दिवस, आठवडे, महिने आणि वर्ष यांचा अभ्यास करतो.
संकल्पना स्पष्टीकरण
काळाचे मोजमाप करण्यासाठी खालील एकके वापरली जातात:
- 1 दिवस = 24 तास
- 1 आठवडा = 7 दिवस
- 1 वर्ष = 12 महिने = 52 आठवडे
- सामान्य वर्ष = 365 दिवस
- लीप वर्ष = 366 दिवस
इंग्रजी आणि भारतीय सौर महिने
| क्र. | इंग्रजी महिना | दिवस | भारतीय सौर महिना | दिवस |
|---|---|---|---|---|
| 1 | जानेवारी | 31 | चैत्र | 30/31 |
| 2 | फेब्रुवारी | 28/29 | वैशाख | 31 |
| 3 | मार्च | 31 | ज्येष्ठ | 31 |
| 4 | एप्रिल | 30 | आषाढ | 31 |
| 5 | मे | 31 | श्रावण | 31 |
| 6 | जून | 30 | भाद्रपद | 31 |
| 7 | जुलै | 31 | आश्विन | 30 |
| 8 | ऑगस्ट | 31 | कार्तिक | 30 |
| 9 | सप्टेंबर | 30 | अग्रहायण | 30 |
| 10 | ऑक्टोबर | 31 | पौष | 30 |
| 11 | नोव्हेंबर | 30 | माघ | 30 |
| 12 | डिसेंबर | 31 | फाल्गुन | 30 |
उप-विषय
दिनदर्शिका (कॅलेंडर) आणि लीप वर्ष
ज्या वर्षाला 4 ने पूर्ण भाग जातो, त्याला लीप वर्ष म्हणतात. शतक वर्षाच्या बाबतीत, ज्याला 400 ने भाग जातो, तेच लीप वर्ष असते. लीप वर्षात फेब्रुवारी महिन्यात 29 दिवस असतात.
उदाहरण
उदाहरण 1: वर्षाचे महिने काढणे
5 वर्षांचे एकूण महिने किती?
सूत्र: वर्षांची संख्या × 12
5 × 12 = 60 महिने.
ट्रिक्स आणि शॉर्टकट
- प्रत्येक 7 दिवसांनंतर तोच वार पुन्हा येतो.
- 28 दिवसांच्या महिन्यात सर्व वार 4 वेळा येतात.
- लीप वर्ष नसलेल्या वर्षात 1 जानेवारीचा वार 31 डिसेंबरला तोच असतो.
- स्वातंत्र्य दिन, टिळक पुण्यतिथी, बालदिन आणि शिक्षक दिन एकाच वारी येतात.
सामान्य चुका
- "पासून" आणि "नंतर" या शब्दांमधील फरक लक्षात न घेणे. "6 तारखेपासून" मध्ये 6 तारीख मोजावी, पण "6 तारखेनंतर" मध्ये ती मोजू नये.
- सर्व शतक वर्षांना लीप वर्ष समजणे (उदा. 2100 हे लीप वर्ष नाही).
सराव प्रश्न
सोपे प्रश्न (Easy)
- एका आठवड्यात किती दिवस असतात?
- जुलै महिन्यात किती दिवस असतात?
- 1 वर्षात किती महिने असतात?
मध्यम प्रश्न (Medium)
- जर आज सोमवार असेल, तर 15 दिवसांनंतर कोणता वार असेल?
- 2016 हे लीप वर्ष आहे का? कारण स्पष्ट करा.
- फेब्रुवारी महिन्यात 29 दिवस कोणत्या वर्षी असतात?
कठीण प्रश्न (Hard)
- जर 1 जानेवारी 2014 रोजी बुधवार असेल, तर 1 जानेवारी 2015 रोजी कोणता वार असेल?
- अक्षयने 12 मे ते 25 मे पर्यंत सुट्टी घेतली, तर त्याने एकूण किती दिवस सुट्टी उपभोगली?
- एका 31 दिवसांच्या महिन्यात 3 तारीख शुक्रवारी येते, तर त्या महिन्यात कोणते वार 5 वेळा येतील?
सारांश
दिनदर्शिकेचा अभ्यास करताना महिने, दिवस, लीप वर्ष आणि वार बदलण्याचे नियम लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे. विशेषतः 7 दिवसांच्या चक्राचा वापर करून वार काढणे सोपे जाते.
जर 1 फेब्रुवारी सोमवार असेल (सामान्य वर्ष), तर 28 फेब्रुवारी कोणता वार असेल?
A
रविवार
B
सोमवार
C
मंगळवार
D
बुधवार
जर 1 एप्रिल शनिवार असेल, तर 15 एप्रिल कोणता वार असेल?
A
शुक्रवार
B
शनिवार
C
रविवार
D
सोमवार