परिचय
मराठी भाषेमध्ये शब्दांचा संग्रह शब्दकोशामध्ये एका विशिष्ट क्रमाने केलेला असतो. यालाच 'शब्दकोशानुसार क्रम' किंवा 'वर्णानुक्रम' असे म्हणतात. इयत्ता 4 थी च्या विद्यार्थ्यांसाठी शब्दांची मांडणी अचूक करण्यासाठी ही संकल्पना समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
संकल्पना स्पष्टीकरण
मराठी वर्णमालेतील स्वरांपासून सुरुवात करून नंतर व्यंजनांच्या क्रमानुसार शब्दांची मांडणी केली जाते. जर शब्दाचे पहिले अक्षर सारखे असेल, तर दुसऱ्या अक्षराचा विचार केला जातो.
| क्रमानुसार प्राधान्य | घटक | वर्ण/क्रम |
|---|---|---|
| 1 | स्वर (Swar) | अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ, अं, अः |
| 2 | व्यंजन (Vyanjan) | क, ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म, य, र, ल, व, श, ष, स, ह, ळ |
| 3 | विशेष संयुक्त व्यंजन | क्ष, ज्ञ (हे शेवटी येतात) |
| 4 | बाराखडी क्रम (उदा. 'क' साठी) | क, का, कि, की, कु, कू, के, कै, को, कौ, कं, कः |
उप-विषय
शब्दकोशानुसार शब्दांचा क्रम लावणे
जेव्हा आपल्याला काही शब्द दिले जातात, तेव्हा त्यांची मांडणी अ, आ, इ... आणि क, ख, ग... या क्रमाने करणे म्हणजे शब्दकोशानुसार क्रम लावणे होय.
उदाहरणे
उदाहरण 1
ट्रिक्स आणि शॉर्टकट
नेहमी शब्दाचे पहिले अक्षर तपासा. जर पहिले अक्षर सारखे असेल, तर बाराखडीच्या क्रमानुसार (का, कि, की...) पुढील अक्षराचा विचार करा.
सामान्य चुका
विद्यार्थी अनेकदा घ आणि ध किंवा प आणि फ यामध्ये गोंधळ करतात. तसेच, जोडाक्षरे असलेल्या शब्दांचा क्रम लावताना अडचण येते.
सराव प्रश्न
सोपे प्रश्न (Easy)
- खालील शब्दांचा वर्णानुक्रम लावा: झाड, आंबा, पतंग.
- दिलेल्या शब्दांतून शब्दकोशात पहिला येणारा शब्द निवडा: ससा, कासव, उंदीर.
- क्रम लावा: कपाट, गवत, खडू.
मध्यम प्रश्न (Medium)
- पुढील शब्दांचा योग्य क्रम लावा: इमारत, इडली, ईडलिंबू.
- बाराखडीनुसार मांडणी करा: बाहुली, बादली, बेडूक.
- शब्दकोशानुसार तिसरा शब्द कोणता असेल? (मगर, मासा, मुलगा, मेंढा).
कठीण प्रश्न (Hard)
- जोडाक्षरांचा विचार करून क्रम लावा: प्रगती, प्रकाश, प्रेम.
- खालील शब्दांचा अचूक क्रम लावा: क्षत्रिय, ज्ञान, अमृत, ऋषी.
- 'क' या अक्षरापासून सुरू होणाऱ्या शब्दांचा बाराखडीनुसार क्रम लावा: कावळा, किल्ला, कुदळ, केळी.
सारांश
शब्दकोशाचा वापर करण्यासाठी वर्णमालेचा क्रम पाठ असणे आवश्यक आहे. यामुळे आपल्याला हवे असलेले शब्द पटकन शोधता येतात.