मराठी भाषेत आपले विचार अधिक प्रभावीपणे मांडण्यासाठी आपण काही विशिष्ट शब्दांचा वापर करतो. जेव्हा एखादा शब्द त्याच्या मूळ अर्थापेक्षा वेगळ्या आणि अधिक आकर्षक अर्थाने वापरला जातो, तेव्हा त्याला 'आलंकारिक शब्द' असे म्हणतात. हे शब्द भाषेचे सौंदर्य वाढवतात.
जसे आपण स्वतःला सुंदर दिसण्यासाठी दागिने (अलंकार) घालतो, तसेच भाषेला सुंदर बनवण्यासाठी आलंकारिक शब्दांचा वापर केला जातो. हे शब्द केवळ अर्थ सांगत नाहीत, तर त्या व्यक्तीचा स्वभाव किंवा परिस्थितीचे अचूक वर्णन करतात.
खालील तक्त्यामध्ये काही महत्त्वाचे आलंकारिक शब्द आणि त्यांचे अर्थ दिले आहेत:
| आलंकारिक शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अष्टपैलू | सर्व गुणांमध्ये कुशल असलेली व्यक्ती |
| अक्षरशत्रू | निरक्षर किंवा न शिकलेली व्यक्ती |
| कुंभकर्ण | अतिशय झोपाळू माणूस |
| पांढरा कावळा | निसर्गात नसलेली किंवा दुर्मिळ गोष्ट |
शब्दाचा थेट अर्थ न घेता तो शब्द कोणत्या प्रसिद्ध व्यक्तीशी किंवा वस्तूशी संबंधित आहे याचा विचार करा. उदाहरणार्थ, 'कुंभकर्ण' म्हंटले की डोळ्यासमोर सतत झोपणारी व्यक्ती येते.
विद्यार्थी अनेकदा शब्दाचा शब्दशः अर्थ घेतात. 'पांढरा कावळा' म्हणजे खरोखरचा कावळा नसून ती एक दुर्मिळ वस्तू असते, हे लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे.
आलंकारिक शब्द भाषेला समृद्ध करतात. त्यांचा सराव केल्यामुळे आपली संवाद कौशल्ये आणि लेखन सुधारते.