दैनंदिन जीवनात आपण बोलताना अनेक शब्दांची काटकसर करतो. दोन किंवा अधिक शब्द जेव्हा एकत्र येऊन एक नवीन जोडशब्द तयार होतो, तेव्हा त्या प्रक्रियेला 'समास' असे म्हणतात. या प्रक्रियेमुळे भाषा अधिक सुटसुटीत आणि प्रभावी होते. समासात किमान दोन पदे एकत्र येतात.
| समास प्रकार | वैशिष्ट्ये | उदाहरण |
|---|---|---|
| अव्ययीभाव समास | अव्यय शब्द + नाम, ज्यामुळे संपूर्ण शब्द अव्ययासारखा वापरला जातो | भरून (भर + उण) |
| तत्पुरुष समास | विशेषण + नाम किंवा नाम + नाम, ज्यात दुसरा शब्द प्रधान असतो | आकाशगंगा (आकाश + गंगा) |
| द्वंद्व समास | दोन समान शब्द एकत्र येऊन संयुक्त अर्थ निर्माण करतात | रामकृष्ण (राम + कृष्ण) |
| बहुव्रीहि समास | शब्दाचा अर्थ बाह्य वस्तू किंवा व्यक्तीवर लागू होतो (वर्णनात्मक) | दीर्घश्रवण (दीर्घ + श्रवण) |
मराठी व्याकरणातील समासाचे मुख्य 4 प्रकार आणि त्यांची वैशिष्ट्ये.
समासात दोन पदे असतात: पहिले पद आणि दुसरे पद. कोणत्या पदाला जास्त महत्त्व आहे, त्यावरून समासाचे प्रकार ठरतात. आपण भाजीपाला आणायला जातो, तेव्हा 'भाजी आणि पाला' न म्हणता 'भाजीपाला' म्हणतो, हाच समासाचा वापर आहे.
ज्या समासात पहिले पद महत्त्वाचे असून तो शब्द क्रियाविशेषण म्हणून वापरला जातो. उदा. प्रतिदिन (प्रत्येक दिवशी).
ज्या समासातील दुसरे पद अर्थाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे असते. उदा. राजवाडा (राजाचा वाडा).
ज्या समासातील दोन्ही पदे महत्त्वाची असतात. उदा. आई-वडील (आई आणि वडील).
ज्या समासात दोन्ही पदे महत्त्वाचे नसून तिसऱ्याच गोष्टीचा बोध होतो. उदा. गजानन (गजाचे आनंद आहे ज्याला असा तो - गणपती).
समास म्हणजे शब्दांचे एकत्रीकरण. अव्ययीभावमध्ये पहिले पद, तत्पुरुषमध्ये दुसरे पद, द्वंद्वमध्ये दोन्ही पदे आणि बहुव्रीहीमध्ये तिसरेच पद महत्त्वाचे असते. रोजच्या व्यवहारातील 'केरसुणी', 'मीठभाकर' यांसारख्या शब्दांतून आपण समास शिकू शकतो.